Kahramanmaraş'ta Kökü Tüketilen Bitki: Kırtmaç
Türkoğlu ağzında kullanılan kırtmaç sözcüğü, kökü yenilen bir bitkiyi ifade ediyor. Akademik çalışmalarda kayıt altına alınan kelimenin, yağ ve soğanla hazırlanan yöresel yemek kültürüyle bağlantısı bulunuyor.
Kahramanmaraş’ın Türkoğlu ilçesinde yöresel konuşma dilinde kullanılan “kırtmaç” kelimesi, kökü tüketilen bir bitkiyi ifade ediyor. Günlük dilde yer alan bu adlandırma, akademik ağız araştırmaları kapsamında kayıt altına alınırken kelimenin yöresel mutfakla bağlantısı da dikkat çekiyor.
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi akademisyenlerinden Dr. Öğr. Üyesi Esra Kirik’in 2025 yılında yayımlanan Kahramanmaraş/Türkoğlu Ağzından Derleme Sözlüğü’ne Katkılar adlı çalışmasında kırtmaç sözcüğüne yer verildi. Araştırmada kelime, kökü yenilen bir bitkinin yöresel adı olarak tanımlandı.
Türkoğlu Ağzında Kökü Yenilen Bitki
Çalışmada kırtmaç, Türkoğlu ağzında kullanılan ve geleneksel beslenmeyle ilişkilendirilen bitki adlarından biri olarak öne çıkıyor. Sözcüğün karşılığı açık biçimde belirtilse de bitkinin gövde ve yapraklarının tüketilip tüketilmediği konusunda herhangi bir bilgi verilmiyor.
Kırtmaç kelimesinin geçtiği konuşma örneğinde, bitkinin akşam yemeği için temizlenmesinden söz ediliyor. Bu ifade, kelimenin yalnızca bir bitkiyi tanımlamak amacıyla kullanılmadığını, aynı zamanda günlük mutfak hayatında da yer bulduğunu gösteriyor.
Akademik kayıtta kırtmaç sözcüğünün Türkoğlu ağzında bulunduğu belirtilirken kelimenin ilçenin hangi mahallelerinde ve ne sıklıkta kullanıldığına ilişkin ayrı bir veri sunulmuyor. Bu nedenle sözcüğün kullanım alanının ayrıntıları mevcut çalışma üzerinden belirlenemiyor.
Yağ Ve Soğanla Hazırlanan Yöresel Anlatım
Esra Kirik’in çalışmasında kırtmaç kelimesinin geçtiği örnek, akşam yemeği hazırlığına ilişkin bir anlatım içeriyor. Konuşmada bitkinin temizlenmesiyle birlikte yağ ve soğan kullanımı da anılıyor.
Bu ayrıntı, kırtmaç adının yöresel yemek kültürüyle bağını ortaya koyuyor. Ancak sözlükte kırtmaç yemeğinin hazırlanışına dair eksiksiz bir tarif bulunmuyor. Bitkinin hangi mevsimde toplandığı, nasıl ayıklandığı ve ne kadar süreyle pişirildiği açıklanmıyor.
Bu nedenle akademik kayıtta yer alan ifadelerden hareketle kesin malzeme ölçüleri ya da ayrıntılı bir yemek tarifi oluşturmak mümkün değil. Mevcut bilgi, bitkinin temizlenerek yağ ve soğanla birlikte yemek hazırlığında değerlendirildiğini ortaya koymakla sınırlı kalıyor.
Kahramanmaraş’taki Bitkiler Bilimsel Çalışmalara Konu Oldu
Kahramanmaraş’ta geleneksel olarak değerlendirilen bitkiler, farklı bilimsel araştırmalarda da incelendi. Yusuf Ziya Kocabaş ve Osman Gedik tarafından hazırlanan Kahramanmaraş İl Merkezi Semt Pazarlarında Satılan Bitkiler Hakkında Etnobotanik Araştırmalar adlı çalışma, 2016 yılında yayımlandı.
2014-2015 yıllarında gerçekleştirilen araştırmada, Kahramanmaraş’taki semt pazarlarında satılan 62 bitki taksonunun etnobotanik özellikleri ele alındı. Araştırmacılar, bitkilerin yerel isimlerini, kullanılan bölümlerini ve kullanım amaçlarını değerlendirdi.
Söz konusu çalışma, kentte bitkilerin yerel adları ve kullanım biçimlerinin bilimsel açıdan araştırıldığını gösteriyor. Ancak kırtmaç adıyla kaydedilen bitkinin bu 62 taksondan hangisine karşılık geldiği doğrulanmış değil.
Kırtmaç’ın Bilimsel Kimliği Belirlenmiş Değil
Kırtmaç hakkında dikkat edilmesi gereken temel nokta, bitkinin bilimsel kimliğinin henüz ortaya konulmamış olması. Esra Kirik’in çalışmasında kelimenin yöresel anlamı açıklanıyor ancak bitkinin Latince adına yer verilmiyor.
Bu nedenle kırtmaç sözcüğünü belirli bir botanik türle eşleştirmek için mevcut bilgiler yeterli değil. Böyle bir tanımlama için farklı yörelerde kullanılan benzer isimlerin karşılaştırılması ve bitkinin botanik uzmanlarınca incelenmesi gerekiyor.
Yalnızca yöresel ada dayanılarak doğadan bitki toplanması ve tüketilmesi güvenli kabul edilemez. Türkoğlu’ndan derlenen kırtmaç kelimesi, Kahramanmaraş’ın geleneksel yemek kültürüyle bağlantılı bitki adlarının ve yerel söz varlığının araştırılması açısından önemli bir örnek oluşturuyor.