Mehmet Rumet SOYLU yazdı
Kürt edebiyatının önemli isimlerinden Seydayê Cegerxwîn, yalnızca şiir yazan bir şair değil, halkının acılarını, özlemlerini ve özgürlük arayışını kendi dilinde görünür kılan bir edebiyatçı olarak öne çıktı. Yaşamı boyunca karşılaştığı yoksulluk, sürgün, baskı ve siyasal mücadeleler, şiirlerinin temel duygu dünyasını oluşturdu.
Asıl adı Şehmus Hesen olan Cegerxwîn, küçük yaşta anne ve babasını kaybetti. Çocukluğunu yaşayamadığı yıllarda yetimlik, yoksulluk ve yalnızlıkla tanıştı. Daha sonraki dönemlerde şiirlerine yansıyan derin hüzün, haksızlıklara karşı yükselen itiraz ve halkına duyduğu bağlılık, bu erken dönem deneyimlerinin izlerini taşıdı.
Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasıyla Gercüş’ten Suriye’nin Amudê şehrine göç eden Cegerxwîn, burada medrese eğitimine başladı. Okuma ve yazmayı kısa sürede öğrendi. Yaklaşık dokuz-on yıllık eğitimin ardından icazet aldı ve bir süre imamlık yaptı. Ancak onun dünyası medrese eğitimiyle sınırlı kalmadı. Henüz on sekiz yaşlarındayken Kürt kültürü ve dünya edebiyatıyla tanışması, düşünce dünyasında yeni bir dönemin kapısını açtı.
Şeyh Said İsyanı’nın bastırılmasının ardından önce Revanduz’a, ardından Bağdat’a ve yeniden Amudê’ye gitti. Değişen şehirler ve uzun yolculuklar, onun Kürt halkına ve diline duyduğu bağlılığı değiştirmedi.
“Ciğeri Yaralı” Bir Şair
Cegerxwîn, 1928 yılında Kürtçe şiirler yazmaya başladı. 1943’te Celadet Elî Bedirxan ve arkadaşları tarafından Şam’da yayımlanan Hawar dergisiyle birlikte Cegerxwîn mahlasıyla tanınır hâle geldi. Şair, bu adı neden kullandığını şu sözlerle anlattı: “Halkım gibi yaralıyım ben de. Yüreğim yaralı. Kanıyor ciğerim. O yüzden adım ciğeri yaralı Cegerxwîn.”
Bu ifade, onun kişisel acısını halkının yaşadığı ortak yaradan ayrı görmediğini ortaya koyuyordu. Cegerxwîn’in şiirlerinde aşk, memleket, dil, insan sevgisi ve özgürlük arzusu aynı duygu dünyasında buluştu. Bu nedenle adı, yalnızca bir şairin mahlası olmaktan çıkarak bir halkın hafızası ve bağlılığının simgelerinden biri hâline geldi.
Şairin edebiyat serüveni, siyasi ve toplumsal mücadelesinden bağımsız değildi. Ağrı İsyanı’nda önemli rol oynayan Xoybûn örgütüne katıldı. 1946’da Qamişlo’ya geçerek siyasi faaliyetlerini sürdürdü. 1948’de Suriye Komünist Partisi’ne üye oldu; daha sonra bu partiden ayrılarak Suriye Kürdistan Demokrat Partisi’ne katıldı.
1947’de yayımlanan Cim û Gulperî, Cegerxwîn’in edebiyat yolculuğundaki önemli duraklardan biri oldu. Şair için yazmak, yalnızca duygularını aktarmak anlamına gelmiyordu. Kürtçenin edebî imkânlarını geliştirmek, halkının duygu dünyasını yazılı kültürle buluşturmak ve gelecek kuşaklara kendi dillerinde bir miras bırakmak da bu çabanın parçasıydı.
Sürgünlerden Geçen Bir Hayat
Cegerxwîn, 1959’da yeniden Irak’a geçerek Bağdat Üniversitesi’nde Kürtçe ders vermeye başladı. 1963’te siyasi faaliyetleri nedeniyle Şam’da tutuklandı. Serbest bırakılmasının ardından önce Irak Kürdistan Bölgesi’ne, daha sonra Lübnan’a ve İsveç’e geçti.
Bu yıllar, onun hayatındaki sürgün ve yer değiştirmelerin devam ettiği dönemdi. Ancak siyasi baskılar, tutukluluk ve farklı ülkelerde yaşamak, Cegerxwîn’in edebiyatla bağını koparmadı. Doğduğu topraklardan uzak kaldıkça memleket, dili ve geçmişi şiirlerinde daha güçlü biçimde yer buldu.
Cegerxwîn, 22 Ekim 1984’te Stockholm’de hayatını kaybetti. Doğduğu topraklardan uzakta yaşamını yitiren şairin naaşı daha sonra doğduğu coğrafyaya getirildi ve Qamişlo’da toprağa verildi.
Cegerxwîn’in Kürt edebiyatındaki önemi, yalnızca yazdığı şiirlerle sınırlı görülmedi. Kürtçeyi edebî üretimin merkezine yerleştirmesi, şiiri toplumsal hafızayla buluşturması ve dili kültürel sürekliliğin taşıyıcısı olarak değerlendirmesi, onun mirasını kalıcı kıldı.
“Seydayê Azadîyê û Evînê” olarak anılan Cegerxwîn, ölümünden sonra da şiirleri ve diliyle yaşamayı sürdürdü. Onu anmak, yalnızca geçmişe duyulan özlemi ifade etmek değil; Kürtçenin edebî geleceğine duyulan inancı da tazelemek anlamına geliyor. Şairin mirası, dilini korumanın, hafızayı yaşatmanın ve şiiri gelecek kuşaklara aktarmanın önemini hatırlatmaya devam ediyor.