Dünyada en fazla tüketilen meyvelerden biri olan muz, hasat sürecinin ardından büyük miktarda biyolojik materyal bırakıyor. Muz bitkisinin yalnızca bir kez meyve vermesi nedeniyle salkım toplandıktan sonra bitkinin “yalancı gövde” olarak isimlendirilen kalın bölümü işlevini tamamlıyor.
Geçmişte çoğunlukla tarlalarda bırakılan, çürümeye terk edilen ya da yakılan bu gövdeler, artık farklı sanayi kolları açısından değerli bir hammadde olarak görülüyor. Muz gövdelerinin yapısında bulunan doğal ve dayanıklı lifler; tekstil, kağıt, ambalaj ve gübre üretimi başta olmak üzere çeşitli alanlarda kullanılabiliyor.
Brezilya, Hindistan, Ekvador ve Filipinler gibi önde gelen muz üreticisi ülkelerde, hasattan sonra ortaya çıkan bitkisel atık miktarı yüksek seviyelere ulaşabiliyor. Bazı üretim sistemlerinde hektar başına oluşan materyalin yaklaşık 220 tonu bulabildiği belirtiliyor.
Muz lifinin dayanıklılığı araştırıldı
Muz gövdelerini sanayi için dikkat çekici hale getiren temel özellik, içerdikleri doğal lifler. SN Applied Sciences dergisinde 2020 yılında yayımlanan bir araştırmada, muz yalancı gövdelerinden mekanik yöntemlerle elde edilen liflerin özellikleri incelendi.
Araştırmada muz lifinin çekme dayanımı yaklaşık 570 megapaskal olarak ölçüldü. Aynı karşılaştırmada jüt lifinin çekme dayanımının 249, sisal lifinin ise 350 megapaskal seviyesinde olduğu görüldü. Bu sonuçlar, muz gövdelerinden çıkarılan liflerin mekanik performansını ortaya koydu.
Lifin yüksek dayanımında kristallik derecesinin etkili olabileceği değerlendiriliyor. Muz lifinde bu oran yaklaşık yüzde 67 olarak belirlenirken, jütte yüzde 43, sisalde ise yüzde 46 olarak hesaplandı. Söz konusu yapısal özellikler, muz liflerinin başta tekstil olmak üzere farklı endüstriyel ürünlerde kullanılabilmesine imkan sağlıyor.
Laboratuvar ölçümlerinde muz liflerinin ortalama çapı da yaklaşık 110 mikrometre olarak tespit edildi. Bu değer jüt lifinde yaklaşık 59 mikrometre, sisal lifinde ise 205 mikrometre seviyesinde ölçüldü.
Taşıma maliyeti önemli bir sorun
Muz gövdelerinin sanayide değerlendirilmesinin önündeki başlıca güçlüklerden biri taşımacılık. Hasat sonrasında kesilen gövdeler yüksek miktarda su içeriyor ve oldukça ağır oluyor. Uygun koşullar oluşturulmadığında gövdelerde kısa süre içinde bozulma da başlayabiliyor.
Bu özellikler, hammaddenin uzun mesafelere taşınmasının maliyetini yükseltiyor. Üretimin ekonomik hale getirilebilmesi için işleme tesislerinin muz yetiştirilen bölgelere yakın noktalarda konumlandırılması önem taşıyor. Çiftliklerden alınan gövdelerin bozulma ve fermantasyon başlamadan fabrikalara ulaştırılması gerekiyor.
Lifler mekanik işlemle ayrılıyor
Fabrikaya taşınan muz gövdeleri öncelikle büyüklükleri, nem oranları ve fiziksel durumları dikkate alınarak sınıflandırılıyor. Daha sonra lifli kısmın gövdeden ayrılması amacıyla mekanik dekortikasyon işlemi gerçekleştiriliyor.
Silindirler ve bıçaklardan yararlanılan bu aşamada gövde ezilip sıyrılıyor. Böylece lifli bölüm, bitkinin yumuşak dokusundan ayrıştırılıyor. İşlem sonunda elde edilen kaba lif demetleri yıkanarak üzerlerindeki çeşitli kalıntılardan temizleniyor.
Mekanik yöntemin kullanılması, bazı doğal lif üretim süreçlerinde ihtiyaç duyulan yoğun kimyasal işlemlerin azaltılmasına da katkı sağlayabiliyor. Temizlenen lifler kurutulduktan sonra kullanılacakları alana göre farklı işlemlerden geçiriliyor.
Tekstilden ambalaja farklı kullanım alanları
Muz lifleri tekstil sektöründe iplik haline getirilebiliyor. Kumaşların özelliklerini değiştirmek amacıyla pamukla veya başka doğal liflerle birlikte de kullanılabiliyor. Liflerin dayanıklılığı, onları farklı tekstil ürünleri için değerlendirilebilecek bir seçenek haline getiriyor.
Muz gövdelerinden elde edilen liflerin kullanım alanı yalnızca tekstille sınırlı değil. Bu malzeme kompozit ürünlerde keçe ya da dokusuz yüzey biçiminde değerlendirilebiliyor. Ayrıca kağıt ve ambalaj üretiminde selülozik hammadde olarak kullanılabiliyor. Hasat sonrasında atık olarak görülen gövdeler, uygun toplama ve işleme süreçleriyle organik gübre dahil çeşitli ürünlerin üretimine de kazandırılabiliyor.