ÖZEL HABER - Mehmet TÜRK
Kürt siyasetçi ve yazar Yüksel Avşar, İsrail’in kalkınma sürecinde kooperatifçiliğin üstlendiği rolü değerlendirdi. Avşar, Kibutz ve Moşav modellerinin yalnızca tarımsal üretim biçimleri olarak ele alınamayacağını belirterek, bu yapıların ekonomik dayanışma, ortak üretim ve sosyal refahı bir araya getiren örgütlenme modelleri olduğunu ifade etti.
İsrail’in kuruluş döneminde tarımın yalnızca ekonomik bir faaliyet olarak görülmediğini kaydeden Avşar, yeni yerleşimlerin kurulması, toprağın işlenmesi, gıda üretiminin artırılması ve kırsal ekonomik hayatın oluşturulmasının temel hedefler arasında yer aldığını söyledi. Bu süreçte kooperatiflerin, üretimin örgütlenmesi ve küçük üreticilerin desteklenmesi bakımından önemli bir araç haline geldiğini belirtti.
Küçük Üreticiyi Güçlendiren Yapı
Avşar, küçük üreticilerin tek başına gerçekleştirmekte zorlanacağı satın alma, pazarlama, sulama, depolama ve finansman gibi faaliyetlerin kooperatifler aracılığıyla ortaklaştırıldığını dile getirdi. Bu yöntemle üretim kapasitesinin artırıldığını belirten Avşar, İsrail kooperatifçiliğinin özellikle tarımla güçlü biçimde bütünleştiğini vurguladı.
Kibutz ve Moşavların yalnızca “köy” olarak değerlendirilmesinin eksik olacağını söyleyen Avşar, bu yapıların ekonomik örgütlenme modelleri olarak ortaya çıktığını ifade etti. Ortak satın alma ve pazarlama mekanizmalarının küçük üreticilerin pazardaki gücünü artırdığını belirten Avşar, eğitim, sağlık, sosyal yardım ve yerel hizmetlerin gelişmesinde de bu modellerin etkili olduğunu kaydetti.
Kibutzlar Zaman İçinde Dönüştü
Kibutz sisteminin zamanla önemli bir değişim geçirdiğine dikkat çeken Avşar, İsrail ekonomisinin gelişmesi ve piyasa ekonomisinin güçlenmesiyle birlikte başlangıçtaki tamamen kolektif ekonomi anlayışının dönüşmeye başladığını söyledi.
Birçok Kibutzun “yenilenen Kibutz” modeline geçtiğini belirten Avşar, üyelerin gelirlerinin farklılaşması, özel mülkiyet haklarının genişlemesi ve işletmelerin profesyonel biçimde yönetilmesinin bu dönüşümün başlıca unsurları olduğunu ifade etti. Ancak bu sürecin “özel mülkiyete geçildiğinde her şey daha verimli oldu” şeklinde basit bir sonuçla açıklanamayacağını vurguladı.
Kibutz sanayi işletmelerindeki değişime de değinen Avşar, birleşme ve satın alma yoluyla özelleştirilen bazı işletmelerin, kolektif mülkiyette kalan işletmelere kıyasla beklenen verimlilik ve kârlılık artışını sağlayamadığını söyledi. Bu durumun kooperatif yapılar ile özel mülkiyet arasındaki ilişkinin tek boyutlu ele alınamayacağını gösterdiğini belirtti.
Moşavlarda Ekonomik Ve Toplumsal Değişim
Moşavların da ekonomik ve toplumsal değişimlerden etkilendiğini aktaran Avşar, tarımın ekonomideki ağırlığının azalması, işletmelerin büyümesi ve ailelerin tarım dışı gelir kaynaklarına yönelmesinin kooperatif yapıyı değiştirdiğini ifade etti.
1980’lerde yaşanan ağır mali krizin, Moşavların geleneksel ekonomik modelinin sürdürülebilirliği açısından ciddi sorunlar ortaya çıkardığını belirten Avşar, bu deneyimin kooperatifçiliğin durağan bir yapı olmadığını gösterdiğini söyledi. Avşar, toplumun, ekonominin ve teknolojinin değişmesiyle kooperatif modellerinin de yeniden düzenlenebileceğini dile getirdi.
Refahın Ölçütü Yalnızca Gelir Değil
Kibutz deneyiminin sosyal refah açısından da önem taşıdığını belirten Avşar, geleneksel sistemde eğitim, sağlık, çocukların bakımı, yaşlıların desteklenmesi ve ortak hizmetlerin yalnızca bireyin ekonomik gücüne bırakılmadığını kaydetti.
İnsanların refahının yalnızca kişi başına düşen gelir üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini vurgulayan Avşar; eğitime, sağlığa, barınmaya, üretime, sosyal güvenliğe ve karar alma mekanizmalarına erişimin de refahın önemli unsurları olduğunu söyledi.
Modelin Olduğu Gibi Taşınması Doğru Değil
Kibutz ve Moşav modellerinin Ortadoğu açısından tartışılabileceğini belirten Avşar, İsrail’in tarihsel, siyasal, hukuki ve ekonomik koşullarının kendine özgü olması nedeniyle bu modellerin başka ülkelere olduğu gibi aktarılmasının doğru olmayacağını ifade etti.
Buna karşılık Avşar; kooperatif üretim, ortak pazarlama, küçük üreticinin güçlendirilmesi, yerel ekonomik örgütlenme, kadınların ekonomik yaşama katılımı, toprağın verimli kullanılması, ortak altyapı, demokratik yerel yönetim ve üretimle sosyal refahın birlikte düşünülmesi gibi ilkelerin Ortadoğu toplumları açısından tartışılabileceğini söyledi.
Savaşlar, yoksulluk, işsizlik ve ekonomik eşitsizliklerle karşı karşıya kalan toplumlarda kooperatifçiliğin önemli bir ekonomik örgütlenme aracı olabileceğini belirten Avşar, insanların yalnızca devletten veya büyük sermayeden gelecek desteği bekleyen pasif aktörler olmaktan çıkarak kendi ekonomik güçlerini ortaklaşa oluşturabileceklerini dile getirdi. Bunun için kooperatiflerin siyasi veya kişisel çıkar gruplarının kontrolüne girmemesi, şeffaf, demokratik ve hesap verebilir bir yapıya sahip olması gerektiğini vurguladı.
Avşar, tartışmanın yalnızca “komünizm mi, kapitalizm mi?” ekseninde yürütülmemesi gerektiğini belirterek, asıl sorunun insanların mülkiyet hakkını korurken nasıl ortak ekonomik güç oluşturabileceği olduğunu söyledi. Kibutzun kolektif mülkiyet ve ortak yaşam, Moşavın ise bireysel aile işletmesini kooperatif dayanışmasıyla birleştirerek bu soruya farklı cevaplar verdiğini ifade etti.
İsrail kooperatifçiliğinin öneminin dünyaya tek bir ekonomik model dayatmasında değil, kolektif dayanışma ile bireysel ekonomik özgürlüğün farklı oranlarda bir araya getirilebileceğini göstermesinde yattığını kaydeden Avşar, Ortadoğu’da üretici kooperatifleri, kadın kooperatifleri, tarım birlikleri, ortak pazarlama kuruluşları ve yerel ekonomik örgütlenmeler oluşturulabileceğini belirtti.
Avşar, “Bir toplumun kalkınması yalnızca ne kadar ürettiğiyle değil, ürettiği değeri nasıl örgütlediği ve bu değerden toplumun ne ölçüde yararlandığıyla da ilgilidir” değerlendirmesinde bulundu.
Kitap Diyarbakır Kitap Fuarı’nda Okurla Buluşacak
Yüksel Avşar’ın Kibutz ve Moşav modellerinin tarihsel dönüşümünü, yapısal dinamiklerini ve Ortadoğu açısından sunduğu kalkınma perspektiflerini ele aldığı “İsrail Kooperatifçiliği: Kibutz ve Moşav Kooperatif Modelleri” adlı kitabı, DOZ Yayınları etiketiyle okurla buluştu.
Avşar, kitabını ve kooperatifçilik deneyimlerini Diyarbakır Kitap Fuarı’nda okuyucularla paylaşacak. Yüksel Avşar, fuar süresince DOZ Yayınları’nın 230B numaralı standında okurları ve araştırmacıları ağırlayacak.