Nizamiye Medreseleri, Büyük Selçuklu Devleti’nin veziri Nizâmülmülk tarafından Sultan Alparslan’ın döneminde kurulmuştur. Bağdat Nizamiye Medresesi’nin inşasına 1065 yılında başlanmış ve medrese 22 Eylül 1067 tarihinde hizmete açılmıştır. Nizâmülmülk, Bağdat’ın yanı sıra Selçuklu hâkimiyetindeki farklı şehirlerde de medreseler kurdurmuştur.
Nizamiye Medreseleri, İslam eğitim tarihinde düzenli ve vakıf destekli öğretim kurumlarının gelişiminde önemli bir yere sahip bulunmaktadır. Medreselerin kuruluşunda Sultan Alparslan’ın izniyle hareket eden Nizâmülmülk, daha sonra Sultan Melikşah döneminde de eğitim faaliyetlerini sürdürmüştür. Bu nedenle Nizamiye Medreseleri denildiğinde tek bir binadan ziyade farklı şehirlerde kurulan bir medrese ağı anlaşılmaktadır.
Nizamiye Medreselerini Kim Kurdu ve Hangi Yılda Kuruldu?
Nizamiye Medreselerinin kurucusu olarak Nizâmülmülk öne çıkmaktadır. Büyük Selçuklu Devleti’nde vezirlik yapan Nizâmülmülk, Sultan Alparslan’dan aldığı izinle farklı şehirlerde eğitim kurumları kurulmasını sağlamıştır. Medreseler zaman içinde Bağdat, Nîşâbur, İsfahan, Belh, Merv, Herat, Basra ve Musul gibi merkezlerde faaliyet göstermiştir.
Bağdat Nizamiye Medresesi için süreç 1065 yılında başlamaktadır. İnşaat, Dicle Nehri’nin doğu tarafında uygun görülen bir alanda yürütülmüştür. Yapının inşaatından Ebû Sa‘d el-Kāşî sorumlu tutulmuştur. Medrese 1067 yılında tamamlanarak eğitime açılmıştır.
Burada tarih konusunda önemli bir ayrım bulunmaktadır. Nizamiye Medreselerinin en meşhur yapısı Bağdat’taki medrese olsa da ilk Nizamiye Medresesi olarak Nîşâbur’daki kurumun daha eski olduğu kabul edilmektedir. Nîşâbur Nizamiye Medresesi’nin kuruluş tarihi hakkında kesin bir kayıt bulunmamaktadır. Kaynaklarda bu medresenin Sultan Alparslan’ın saltanatının ilk yıllarında kurulduğu anlaşılmaktadır.
Bağdat Nizamiye Medresesi ise tarihi kesin şekilde bilinen önemli bir merkezdir. İnşaatına hicrî 457 yılında başlanmıştır. Bu tarih miladi 1065 yılına karşılık gelmektedir. Medrese hicrî 459 yılında tamamlanmıştır. Açılış tarihi 22 Eylül 1067 olarak kaydedilmektedir.
Nizamiye Medreselerinin kurulmasında eğitim faaliyetlerinin düzenlenmesi kadar devletin ihtiyaç duyduğu görevlilerin yetiştirilmesi de hedeflenmiştir. Nizâmülmülk, medreselerin devamlılığı için vakıflar oluşturmuştur. bina giderlerinin karşılanması, müderris ve öğrencilere destek sağlanması gibi görevler üstlenmiştir.
Bağdat’taki medrese geniş bir külliye niteliği taşımaktadır. Yapıda dershanelerin yanında hoca ve öğrenciler için odalar, mescid, kütüphane, yatakhane, yemekhane ve hamam bulunmaktaydı. Bu yapı, dönemin eğitim anlayışında öğrencilerin yalnızca ders aldığı bina olmaktan daha kapsamlı bir kurum olarak tasarlanmıştır.
Nizamiye Medreselerinin eğitim tarihindeki yeri de bu kurumların yaygınlaşmasıyla güçlenmiştir. Bağdat’taki medrese model alınarak farklı şehirlerde yeni kurumlar oluşturulmuştur. Nîşâbur’daki medresede İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî görev yapmış, Bağdat Nizamiye Medresesi’nde ise Gazzâlî gibi dönemin tanınmış âlimleri ders vermiştir. Kuruluş sürecinin merkezinde Nizâmülmülk yer almakta, Bağdat Nizamiye Medresesi ise 1065-1067 yılları arasındaki inşa süreci ve 1067’de başlayan eğitimiyle bu kurumların en tanınmış örneği olarak öne çıkmaktadır.