ABD’nin 2003 yılında Irak’a yönelik başlattığı işgalin üzerinden 23 yıl geçti. ABD ordusunun Irak’tan çekilmesiyle sona eren dönemde yaşanan savaş, çatışmalar ve şiddet olayları, ülkede ağır bir can kaybına neden oldu. Farklı kurumların araştırmaları, yalnızca doğrudan şiddet nedeniyle hayatını kaybedenlerin sayısının yüz binlerle ifade edildiğini gösteriyor.
Irak Body Count’un (IBC) verilerine göre 2003’ten bu yana Irak’ta doğrudan şiddet sonucu belgelenen sivil ölümlerinin sayısı 200 bini aştı. Kurumun güncel veri tabanında belgelenen sivil ölümleri 200 bin 65 ile 226 bin 628 arasında gösteriliyor. Savaşçılar da hesaplamaya dahil edildiğinde, şiddet kaynaklı toplam ölüm sayısının yaklaşık 300 bine ulaştığı belirtiliyor.
IBC Verilerini Farklı Kayıtları Karşılaştırarak Oluşturuyor
Irak işgalinin ardından sivil can kayıplarını kayıt altına almak amacıyla oluşturulan Iraq Body Count, 2003 yılından itibaren yaşanan ölümleri belgeledi. Kurum, veri tabanını hazırlarken medya haberleri, hastane ve morg kayıtları, sivil toplum kuruluşlarının verileri ile resmi kayıtları karşılaştırıyor.
IBC’nin kayıtları, doğrudan şiddet nedeniyle yaşamını yitiren sivil sayısının 200 binin üzerinde olduğunu ortaya koyuyor. Kurum, asker ve diğer savaşçıların da dahil edilmesi halinde toplam şiddet kaynaklı ölüm sayısının yaklaşık 300 bin olduğunu tahmin ediyor.
Brown Üniversitesi Araştırmasında Farklı Aralık
ABD merkezli Brown Üniversitesinin Costs of War projesi kapsamında 2023 yılında yayımlanan araştırma da Irak savaşının can kaybı bilançosunu ele aldı. Mart 2003 ile Mart 2023 arasındaki dönemi inceleyen çalışmada, doğrudan savaş şiddeti nedeniyle yaşamını yitiren Iraklı sivillerin sayısı 186 bin 694 ile 210 bin 38 arasında hesaplandı.
Araştırmada Iraklı asker ve polisler ile muhalif savaşçılar gibi diğer gruplar da değerlendirmeye alındı. Bu gruplar dahil edildiğinde Irak’taki doğrudan ölümlerin toplamının 280 bin 771 ile 315 bin 190 arasında olduğu tahmin edildi.
Bir Başka Araştırmada 1,03 Milyonluk Tahmin
Irak savaşının bilançosuna ilişkin çalışmalar, kullanılan yöntem ve kapsanan dönem bakımından farklı sonuçlar ortaya koyuyor. İngiliz araştırma şirketi Opinion Research Business, 2008 yılında yayımladığı çalışmada savaşın ilk dört buçuk yılında hayatını kaybeden Iraklıların sayısını yaklaşık 1,03 milyon olarak hesapladı.
Bu araştırma kapsamında 2 bin 414 yetişkinle yüz yüze görüşmeler yapıldı. Katılımcıların yüzde 20’sinin, çatışmalar nedeniyle hanelerinde en az bir kişinin hayatını kaybettiğini belirtmesi üzerinden hesaplama gerçekleştirildi. Çalışmada 1997 sayımında yer alan 4,05 milyon hane verisi kullanılarak yaklaşık 1,03 milyon ölüm tahminine ulaşıldı.
Çocuklar Da Savaşın Ağır Sonuçlarını Yaşadı
Çatışmaların en ağır sonuçlarından biri de çocukların maruz kaldığı can kayıpları ve yaralanmalar oldu. Birleşmiş Milletlerin 2008’den 2022 yılının sonuna kadar olan döneme ilişkin verilerine göre Irak’ta 3 binden fazla çocuk hayatını kaybetti. Aynı dönemde 5 binden fazla çocuk da sakatlandı.
Birleşmiş Milletlerin söz konusu verileri, 2003’teki işgal dönemini ve 2004-2007 arasındaki yılları kapsamıyor. Bu durum, çocukların yaşadığı toplam kayıp ve yaralanmaların mevcut rakamların üzerinde olabileceğine ilişkin değerlendirmeleri gündeme getiriyor.
Dolaylı Can Kayıpları Tam Olarak Hesaplanamıyor
Irak savaşının insani bilançosu yalnızca çatışmalarda doğrudan hayatını kaybedenlerle sınırlı değil. Savaşın sağlık sistemi, altyapı, gıda güvenliği ve genel yaşam koşulları üzerindeki etkileri, dolaylı can kayıplarına da yol açtı.
Brown Üniversitesinin Costs of War projesi, savaşların sağlık hizmetleri, altyapı ve ekonomik koşullar üzerindeki yıkıcı etkilerine dikkat çekiyor. Araştırmacılar, savaş bölgelerinde dolaylı ölümlerin doğrudan ölümlerden birkaç kat fazla olabileceğini belirtiyor.
Bu nedenle Irak savaşının toplam insan kaybına ilişkin araştırmalar arasında önemli farklar bulunuyor. İncelenen dönem, kullanılan yöntem ve yalnızca doğrudan ölümlerin mi yoksa dolaylı kayıpların da mı hesaba katıldığı, sonuçların değişmesine neden oluyor.
2003 yılında başlayan ve 23 yıl süren süreç, Irak’ta uzun süreli çatışma ve şiddet dönemine dönüştü. IBC’nin belgelenmiş kayıtları 200 binden fazla sivilin doğrudan şiddet nedeniyle yaşamını yitirdiğini gösterirken, savaşçılar da dahil edildiğinde toplam sayı yaklaşık 300 bine çıkıyor. Brown Üniversitesinin araştırması ise doğrudan ölümleri 280 bin 771 ile 315 bin 190 arasında hesaplıyor. Daha yüksek tahminler içeren çalışmalar da Irak savaşının toplam insani bilançosuna ilişkin tartışmaların sürdüğünü ortaya koyuyor.